Thoát nợ, vay tỉnh táo

Hãy hình dung bạn vừa nhảy xuống biển. Lúc thủy triều xuống, nước đẹp, người trên bờ vẫn đang vui chơi. Nhưng ngâm càng lâu, tay chân càng bủn rủn, sức càng cạn. Rồi thủy triều lên, cá lớn bắt đầu vào.

Mắc nợ cũng vậy. Đã xuống nước thì việc của bạn là bơi thật nhanh về đích, đừng nán lại chỉ vì nước đang đẹp. Vậy mà rất nhiều người lại được khuyên điều ngược lại: cứ nợ càng lâu càng tốt, miễn cầm được nhiều tiền. Chúng tôi nghĩ khác. Nợ là tốt, nhưng phải trả nhanh, trả dứt, để khoản nợ ấy biến thành tài sản thật của bạn.

Bơi về đích thì bắt đầu từ khoản nặng nhất: nợ lãi cao, nợ xấu, cứ trên 12% hay 15% một năm là đáng lo. Và đừng tự nhủ đợi có thật nhiều tiền rồi mới trả. Người nghĩ vậy thường chẳng bao giờ trả hết. Người trả từng ít một lại xong rất nhanh.

Có một kiểu nợ lâu trông rất dễ chịu: gói ân hạn nợ gốc. Hai, ba năm đầu bạn chỉ trả lãi, dòng tiền nhẹ tênh, cảm giác như mình đang lời. Rồi lãi suất thả nổi tăng thêm vài phần trăm, phần gốc dồn tới, và khoản phải trả vượt khỏi sức mình.

Ân hạn, vay chỗ này đắp chỗ kia, vay thêm cho qua tháng, thật ra đều là thuốc giảm đau. Đau dạ dày mà chỉ uống thuốc giảm đau thì sớm muộn cũng phải cắt dạ dày. Nợ che cơn đau để bạn khỏi phải thay đổi. Thà đau một lần cho nhớ, còn hơn mỗi lần đau lại phủ lên một khoản vay mới.

Biến thể cuối của nợ lâu là chăm trả lãi mà quên trả gốc. Một bạn trong đội ngũ của chúng tôi từng làm phòng tín dụng thẻ, mở 7 thẻ và quẹt đáo hạn đều như vắt chanh, mỗi tháng 25 triệu tiền lãi. Hết năm ngồi tính lại: 300 triệu tiền lãi, 30 triệu tiền gốc. Trả xong lãi là người như hết hơi, chỉ muốn đi đá bóng, đi nhậu, nằm ườn ở nhà.

Bạn đã bao giờ cho một người trông rất thành đạt vay tiền, rồi không bao giờ thấy lại? Phần lớn người sắp vỡ nợ chẳng hề trông như sắp vỡ nợ. Họ thường để lộ ba dấu hiệu, và chỉ cần có một trong ba, bạn nên dè chừng.

• Nổ và mông má. Họ phải rất nỗ lực che đậy: tiêu xài cho oai, kể chuyện thương vụ lớn, lấy uy tín bên này để dọa bên kia. Người giàu thật thường khá kín và trầm.
• Đặt mồi, lấy chỗ này đập chỗ kia. Họ luôn có một lý do rất hợp lý để cần tiền gấp, kèm lời hứa đáp lại. Họ không minh bạch thu chi, lấy tiền ngắn hạn đắp vào trung hạn, trung hạn đắp vào dài hạn.
• Không kiểm soát được cảm xúc. Với nhân viên, khách hàng hay người nhà, cảm xúc sáng nắng chiều mưa. Người không kiểm soát được cảm xúc thì không kiểm soát được tiền bạc.

Rồi hãy soi lại chính mình, vì có ba thói quen khiến cả người tử tế nhất cũng có thể vỡ nợ. Thói thứ nhất là khoảng khoảng. Khi người đang gặp khó khăn tài chính ngồi kê chi tiết từng khoản tới hàng trăm nghìn đồng, con số họ vẫn áng chừng thường lệch khoảng 60%, có người lệch gấp đôi.

Thử nhờ ai đó dạy nấu một tô phở mà chỉ nghe: ninh xương khoảng hai tiếng, cho một nhúm muối, luộc phở khoảng mười phút. Bạn sẽ được một nồi cám lợn. Tiền bạc cũng thế. Thu nhập, chi phí, tài sản, tiêu sản, dòng tiền, phải chi li tới từng con số. Không chi tiết thì bạn quyết định theo cảm xúc.

Thói thứ hai là né tránh. Không đo đếm được thì không biết sửa ở đâu, thế là trốn. Một chị từng theo học với chúng tôi kể nhà mình đang tốt lắm, chồng đầu tư thành công, chị chỉ ở nhà sinh con. Lúc chị đang bụng mang dạ chửa thì chồng phá sản. Đến giờ cũng không ai biết anh ấy nợ bao nhiêu, vì anh chỉ trốn.

Thói thứ ba là túng quẫn tới mức lấy khoản này đập khoản kia, cắn ngắn nuôi dài. Tới đoạn đó, người ta có thể quay lại làm hại chính người gần mình nhất, tin mình nhất.

Còn nếu bạn đang quay quắt mãi trong nợ, hãy nhìn ba chỗ. Một, bạn tiêu hết 100% số kiếm được mỗi tháng. Hai, bạn tiêu nhiều hơn số kiếm được, và lúc nào cũng có lý do: con cần thế này, bố mẹ cần thế kia. Một người em từng kiếm 50 triệu một tháng, chi phí gia đình cũng tròn 50 triệu, ba đứa con, bố mẹ già. Cứ thế thì không có cửa giàu lên.

Ba, nghe thì nhỏ nhưng hậu quả lớn nhất: bạn phá chính nguyên tắc tài chính của mình. Đã cất được tiền, mua được tài sản, rồi một ngày đẹp trời bán vội để ném vào một việc trông có vẻ cấp thiết. Từ lúc đó, tâm thức sẽ phản bội bạn: mất động lực kiếm tiền, trượt dài, tiếp tục vay mượn. Đường quay lại chỉ có một: bắt đầu lại với những cam kết nhỏ.

Khi biến cố ập tới, cơ thể chỉ cho bạn hai lựa chọn: chiến hay trốn. Chúng tôi chọn chiến. Tới gặp từng chủ nợ, nói thẳng: tôi chắc chắn trả, mỗi tháng trả đúng từng này, và sẽ đúng hẹn. Ký một biên bản. Một tới sáu tháng đầu có khi chỉ trả được 5 triệu một tháng, sau đó tăng dần. Lãi cũng có thể đàm phán.

Chủ nợ ghét nhất là người trốn. Người họ quý là người nợ mà nhớ ơn, trả là trả. Một người học của chúng tôi từng nói thẳng với chủ nợ: anh mà đòi gắt, gia đình em tan, em chỉ còn đường trốn; hãy để em nhận nợ, trả đều mỗi tháng, cho em làm người tử tế. Về sau, chính người chủ nợ ấy tạo điều kiện công việc cho bạn, có hôm bạn ốm còn được gửi thuốc.

Có người than lương 5 triệu lấy đâu ra trả nợ. Vậy sao ngay từ đầu lại vay? Lương 5 triệu thì cam kết trả 2 triệu, và hứa vài tháng nữa giỏi lên sẽ trả nhiều hơn. Chưa cần trả xong. Chỉ cần từng tháng một đứng ra chiến đấu, bạn đã có tư cách.

Cuối năm, khi ai cũng cần tiền, hãy nhớ: chưa có đủ tiền thì phải có đủ mặt mũi. Giả sử bạn đang nợ ai đó năm tỷ. Tết đến, bạn chỉ mang được 10 triệu tới nhà họ, kèm một kế hoạch: từ năm sau mỗi tháng trả tối thiểu 10 tới 50 triệu, và một lời cảm ơn vì họ đã cho nợ chỉ bằng lời nói. Rất có thể hôm đó họ giữ bạn ở lại ăn cơm. Bạn trả được ít, nhưng mua được một thứ rất lớn: sự tự tôn của chính mình.

Ngược lại, trốn nợ là thứ năng lượng tàn phá sự thịnh vượng ghê gớm nhất. Nó khiến bạn tin tiền bạc là luồn cúi, hèn hạ, khổ sở, và làm hỏng tiềm thức về tài chính. Chỉ một lần tới nói chuyện tử tế, một ít tiền, một món quà nhẹ, một lịch trả rõ ràng, là quả cầu tuyết bắt đầu lăn: 10 triệu, rồi 20, 30, 50 triệu.

Tới đây, nợ không còn là kẻ thù. Nó có thể thành đòn bẩy, nếu bạn giữ một nguyên tắc cho gần như mọi khoản vay: mỗi tháng tối đa 80% số trả là tiền lãi, ít nhất 20% là gốc. Người mới bắt đầu, cơ bắp kiếm tiền còn yếu, thì 90% lãi nhưng nhất định phải có 10% gốc. Trả 30 triệu một tháng thì ít nhất 3 triệu là tiền gốc.

Gốc trả càng nhanh thì lãi càng giảm, còn cơ bắp kiếm tiền càng khỏe. Vài năm sau, tỷ lệ có thể là năm phần lãi, năm phần gốc. Trả gốc đứt rồi, toàn bộ tài sản về tên bạn. Khi cần đòn bẩy lần nữa, bạn mang chính tài sản đó vào ngân hàng và lặp lại công thức. Đừng như nhiều gia đình, bố mẹ mãi không trả hết gốc, cuối cùng con phải ký khế ước nhận lại khoản nợ còn treo trên căn nhà.

Nhưng đòn bẩy quan trọng nhất không phải là tiền. Hãy nhìn những con cá trong bể hải sản. Chúng vẫn bơi, vẫn vẫy vùng, nhưng chẳng con nào thoát. Người đang túng quẫn cũng hay vẫy vùng như thế: tìm cơ hội kiếm tiền nhanh, vay tạm chỗ này, nhảy sang chỗ kia cho qua cơn khó. Đó là tư duy của con cá trong lưới.

Thứ cần vay lúc đó, theo chúng tôi, là ước mơ và con đường. Vay tầm nhìn của người đã thành công: người giàu không làm việc vì tiền, họ tập trung xây dựng tài sản, có thể là uy tín, thương hiệu, tài năng. Mượn con đường họ đã đi, mượn sự tử tế, sự kiên trì của họ, thay vì đi lại con đường cũ đã cho ra kết quả hôm nay.

Một con đường rẻ mà hiệu quả là đọc sách. Đây là bảy cuốn nhà sáng lập của chúng tôi đã đọc đi đọc lại hàng chục lần trên hành trình từ ngập nợ tới tự do về tài chính: Bí mật tư duy triệu phú, Người giàu nhất thành Babylon, Cha giàu cha nghèo, Đắc nhân tâm, Nghĩ giàu làm giàu, và Dạy con làm giàu tập 2, tập 11.

Ba cuốn đầu là sách gối đầu giường mỗi khi cần gỡ một vấn đề tiền bạc. Đắc nhân tâm, vì không ai thành công một mình được. Hai tập Dạy con làm giàu giúp bạn hiểu phương thức nào tạo ra dòng tiền chủ động, phương thức nào tạo ra thu nhập thụ động.